Het mysterie van de dubbelstaartige meermin

Op een dag bracht Selma Sevenhuijsen het godinnelijke wezen van de dubbelstaartige meermin op mijn pad en in mijn hart. Zoals dat dan gaat, als je eenmaal iets ziet, dient het zich het keer op keer aan in je leven. Soms lijkt het even weg te zijn, maar dan vraagt het in volle kracht opnieuw je aandacht.

Zo ging het bij Selma Sevenhuijsen. Ze gaf gehoor aan de roep van deze meermin, en deed daarna in Italië jarenlang onderzoek naar haar betekenis. Selma schreef er twee boeken over: 'De glimlach van de Sirene, reis door het Etruskisch labyrint op zoek naar de Godin' en 'Vrouw aan de Hemelpoort, reis door Italië op zoek naar de dubbelstaartige meermin'.

Zo ging het bij mij ook. Met Selma haar boeken onder de arm was ik een paar dagen rondom het Meer van Bolsena, een heilig hart in het land van de Etrusken. Hier zijn de oudste afbeeldingen van de dubbelstaartige meermin gevonden, met twee staarten en zelfs met twee vleugels. Ik zag ze nu zelf, de Etruskische meerminnen, en was weer geraakt door dit bijzondere symbool. Ik herlas de boeken, met de internetencyclopedie binnen handbereik. Er is zo veel te ontdekken! Ik besloot mijn eigen ode te brengen aan de dubbelstaartige meermin, het mysterieuze wezen dat water, aarde en hemel verbindt.

Meermin of sirene

Woorden zijn altijd lastig. Ze proberen iets duidelijk te maken, maar de betekenis verandert door gebruik en door eeuwen. Bovendien gaan alle woorden door je filter en krijgt dan pas jouw verklaring. Meermin komt van de woorden meer en min. Meer is een oud woord voor waterbekken of zee. Min is een oud woord voor liefde en zoogster of voedster. Dat maakt een betekenis als voedende zeevrouw. Een (zee-) meermin wordt gezien als een wezen met het bovenlichaam van een vrouw en het onderlijf van een vis. Ze wonen in water, meestal de zee. Afhankelijk van cultuur, religie en tijdgeest zijn ze behulpzaam, verleidelijk of boosaardig. Meerminnen zijn er ook in mannelijke vorm, dan heten ze meerman. 

Voor het woord meermin wordt in Italië sirena en in Frankrijk sirène gebruikt. Ook in het Nederlands wordt het woord sirene gebruikt, vooral als het gaat over verleidelijke vrouwelijke wezens die zeemannen van hun schip af moeten lokken. In de Griekse mythologie zijn sirenes nimfen of halfgodinnen met het hoofd van een vrouw en het lichaam van een vogel. Met hun gezang moeten ze mannen verleiden en lokken, zoals in de mythe van Odysseus. Geen water maar lucht: deze oorspronkelijke sirenes hebben niet twee vissenstaarten, maar twee vleugels. In de prehistorie stonden vogels symbool voor de ziel die naar het hiernamaals vloog.

Er is geen woord of naam voor het fenomeen dubbelstaartige meermin. Het is een lang woord dat ongemakkelijk leest als je het vaak tegenkomt in een tekst. Voor de leesbaarheid en het onderscheid koos Selma Sevenhuijsen voor sirene. Ik wijk daar een beetje van af en kies voor sirena, als eerbetoon aan de Etruskische dubbelstaartige meermin.

Eerst meer meerminnen

Elk land met een kustlijn heeft verhalen over meerminnen. In Nederland kennen we meerminnen in Edam / Haarlem, Steenbergen, Muiden en Westenschouwen. Het Germaanse epos Nibelungenlied vertelt over meerminnen die in de Donau baden, in de Scandinavische landen praat men over havfrue (half-vrouw), in Cornwall is er het verhaal van de meermin van Zennor, en wellicht is de Vrouwe van het Meer die koning Arthur zijn zwaard schenkt, ook wel een meermin. 

De meest bekende meerminlegende is het verhaal van de Franse Mélusine, een nimf met het bovenlijf van een mooie vrouw en het onderlichaam van een slang of vis. Soms wordt ze weergegeven met twee staarten, heel soms ook met vleugels. Er doen verschillende verhalen de ronde. In het kort gaat een van de verhalen dat een edelman Mélusine ziet en met haar wil trouwen. Ze gaat akkoord, op voorwaarde dat hij haar op zaterdag vrijaf geeft en dat hij niet zal kijken als ze op die dag haar bad neemt. Dat gaat natuurlijk mis en de edelman gluurt op een zaterdag door het sleutelgat. Daar ziet hij dat zijn mooie vrouw half slang/vis is. Zodra ze erachter komt dat hij haar geheim ontdekt heeft, vertrekt ze. Ze neemt hun kinderen mee of laat ze achter, ze straft hem of toch niet, ze brandt het huis af of laat het staan. Wat de juiste verhaallijn ook moge zijn, vandaag de dag zijn er adellijke families in Frankrijk en Luxemburg die beweren dat Mélusine hun voormoeder is. Ook in Italië zijn er adellijke families die zeggen af te stammen van een (dubbelstaartige) meermin. De naam Melusine of Melugina betekent in het Italiaans specifiek dubbelstaartige meermin.

De meeste meerminverhalen stammen uit de middeleeuwen. Ze worden in de christelijke doctrine gebruikt als waarschuwing om verleiding te weerstaan. Weer een paar eeuwen later wil de meermin je verleiden bij een populaire koffiebar je op maat gemaakte kop koffie te kopen. Ze blijft in beeld, die meermin, door de eeuwen heen. We gaan terug in de tijd. Want waar komt ze vandaan?

Monsterlijke wezens of oude godinnen en goden 

Laten we als uitgangspunt de Griekse mythologie nemen, waar de geschiedenis van onze beschaving lijkt vaak te beginnen. Voor de tijd van de Grieken waren er natuurlijk vele andere samenlevingen en culturen, waar we niet zo veel van afweten. Geschiedenis wordt geschreven door de overwinnaar, en van verslagen culturen blijft niet veel over. Met de juiste blik kan je in de Griekse mythologie toch het een en ander afleiden over die oudere culturen.

Griekse mythologie is ingewikkeld. Elk verhaal kent oudere en nieuwere versies, aangepast aan de politieke moraal van dat moment. Namen lopen door elkaar, familielijnen worden verwisseld, de gebeurtenissen en uitkomsten veranderen. Kort door de bocht zou je kunnen zeggen dat de Grieken van alles dat niet in hun plaatje paste, monsters maakten. Typhon (een slangachtige god) en Echidna (half vrouw, half slang) kregen vele kinderen. In de lange lijst vind je Cerberus, de driekoppige hond; Chimera, deel leeuw, deel geit, met een slangenstaart; Sfinx, een gevleugelde leeuw met een vrouwenhoofd; Medusa, met de slangen in haar haar; Scylla, half vrouw, half waterslang; harpijen, half mens, half vogel; misschien hoorden de centaur, half mens, half paard en de griffioen, half vogel, half leeuw, er ook bij. Deze kinderen worden inmiddels millennia monsters genoemd en krijgen al even lang boosaardige karakters toebedeeld. Er wordt geopperd dat deze monsters echter de verbeeldingen zijn van de godinnen en goden uit overwonnen gebieden.

Het eerste dat me in dit rijtje opvalt, is dat deze zogenoemde monsters vaak uit meerdere dieren bestaan. Het is een samensmelten van de symbolische eigenschappen van dieren, waar soms eigenschappen van mens of wellicht godin of god aan worden toegevoegd. Ook komen er nogal wat slangen voorbij. De (giftige) slang was en is een gevaar voor de mens. Toch wordt de slang ook gezien als een dier met grootse wijsheid. Een slang verstaat de kunst van vernieuwing: hij laat regelmatig de oude, te klein geworden huid los, waarna er een nieuwe huid tevoorschijn komt. Daarmee is de slang een teken van transformatie, vernieuwing, heling en onsterfelijkheid. In de oude Indiase filosofie staat de slang symbool voor scheppende en helende levenskracht. Wat zijn de eigenschappen van de dubbelstaartige meermin, deze hybride van mens, vis en vogel? En hoort zij ook in dat rijtje Griekse monsters?

Dubbelstaartige meerman

Bij de Grieken vind ik haar niet, de dubbelstaartige meermin. Wel duikt daar een meerman op: Triton. Ik vind hem op een schilderij in een Italiaans winkeltje met een mix van Etruskische, Minoïsche en Griekse kunst. Ik denk eerst dat het Poseidon is, gezien de drietand in zijn hand. Poseidon is de Griekse god van de zee, van stormen, aardbevingen en paarden. Zijn Romeinse evenknie Neptunus heerst van oudsher over bronnen en stromend water, pas later ook over de zee. Zowel Poseidon als Neptunus worden afgebeeld met een drietand. 

Triton is zoon van Poseidon en zeegodin Amphitrite. Hij draagt een drietand, en heerst over de diepten van de zee. In latere afbeeldingen heeft Triton ook een zeeslakkenhuis waar hij als op een hoorn op blaast. Dit levert hem de titel boodschapper van de zee op. Poseidon en Neptunus worden als menselijk of als meerman met één staart weergegeven, Triton krijgt gewoonlijk twee staarten. Op den duur wordt triton een woord dat meerman betekent. Is dat met enkele of dubbele staart? Op naar Etrurië, daar hebben ze er twee.

De Etrusken

De Etrusken zijn een volk dat in Italië leeft voor de Romeinse tijd, zo tussen 1000 en 100 voor Christus. In tegenstelling tot wat eerder gedacht werd, komen de Etrusken niet uit Klein-Azië, maar zijn ze een inheems (Keltisch?) volk. Het belangrijkste deel van hun land heet nu Toscane, en een van de harten van Etrurië ligt rondom het kratermeer van Bolsena. De Etrusken verbouwen tarwe, wijn en olijven; fokken paarden, runderen en varkens. Ze zijn kunstenaars: pottenbakken, beeldhouwen, schilderkunst, goudbewerking, bronsgieten. Er ontstaat uitgebreide handel met Griekenland en andere mediterrane landen, en ook naar Gallië en Noord-Europa. Etrusken zijn zeevaarders.

Ze noemen zichzelf Rasenna, wat de mensen, het volk betekent. De Etrusken hebben een hoogontwikkelde beschaving, met een eigen taal (ze laten zich niet verleiden tot het opnemen van Griekse of andere buitenlandse woorden), een eigen samenleving (waarin vrouw en man evenwaardig in de samenleving staan), een eigen cultuur (met aandacht voor een uitgebreid goden- en godinnenpantheon en voor het hiernamaals). En via dat hiernamaals komen we bij de sirena, de dubbelstaartige meermin.

Begeleider van zielen

Er is veel te vertellen over de Etruskische sirena van Volterra. Het is een van de meerminnen die Selma Sevenhuijsen nieuwsgierig maakte en in beweging bracht. Om te beginnen heeft de sirena van Volterra twee kronkelende staarten. Meteen daarna vallen haar grote vleugels op. Als je goed kijkt, ontdek je in elke vleugel een oog. In haar ene hand heeft ze een zwaard of een roeispaan, en over haar andere arm ligt een soort (zeil-?) doek. Ze draagt een rokje en een borstschild. Er zijn details te ontdekken, zoals haar grote oren die vleugeltjes lijken te hebben en ze draagt een sieraad op haar voorhoofd. De Etruskische sirena ziet er niet altijd zo uit. Elke sirena heeft eigen attributen, zoals een patera, cornucopia, schild of kroon, maar de dubbele staarten zijn er altijd. Als ik het goed begrijp, hebben de oudste exemplaren altijd dubbele staarten en vleugels. 

Met staarten en vleugels verbindt de sirena water, aarde en hemel. Je kunt ze duiden als onderwereld, middenwereld en bovenwereld. Een roeispaan en zeil doet denken aan verhalen in allerlei culturen over de rivier die overgestoken moet worden om naar het dodenrijk te reizen. De sirena als vrouwe van het veer, die de overledene begeleidt op zijn reis. Dat wordt verder aannemelijk als je ontdekt dat sirena's vooral zijn gevonden op grafurnen en tombes. Priesteres-koninginnen en priester-koningen of andere personen met een hoge status kozen voor de sirena op hun urn. In de necropolis van Sovana is ze de hoedster boven de symbolisch gesloten deur, de doorgang naar het hiernamaals die voor velen gesloten is. Op een andere tombe in Sovana zitten ze getwaalven op de fries, elk boven een eigen pilaar. De sirena als godinnelijke begeleidster op het pad naar en door het hiernamaals. 

Meer drempelhoeders

De locatie van de sirena op urnen en tombes zegt veel over haar vermoedelijke betekenis. Ook interessant is welke begeleiders bij de sirena te ontdekken zijn. Er lijken mannelijke partners te zijn: Etruskische god Turms (verwant aan Griekse Hermes, boodschapper van de goden en god van de reizigers), een triton of meerman, de stier of groene man-figuren als weergave van de vegetatiegod. In de middeleeuwen vind je Aartsengel Michael (die weet heeft van de drakenenergie) of Sint Christoffel (patroonheilige van reizigers, die Jezus op zijn rug een rivier over draagt) in haar buurt. De sirena wordt omgeven door natuur: bloemen, ranken, druiven, dieren. Betekenisvolle dieren zoals slangen, vogels en leeuwen. Er zijn ook krachtige mythologische dieren, zoals sfinx, draak, griffioen, centaur.

In het Museo Archeologico Nazionale Tarquiniense in Tarquinia trekt de sfinx elke keer mijn aandacht. Ze hebben allen een waardige en vriendelijke uitstraling. Een kort onderzoekje naar sfinxen leert mij dat de Griekse versie een boosaardig, vrouwelijk wezen is met vleugels en raadsels. De Egyptische sfinx is juist een vriendelijk, behulpzaam, meestal mannelijk wezen, zonder vleugels. De Etruskische sfinx heeft een mensenhoofd, het lichaam van een leeuw en vleugels. De basis van elke sfinx lijkt de leeuw, die staat voor zonnekracht, moed, en koninklijkheid. Ondanks hun verschillende vorm en verhalen is de rol van de sfinx duidelijk: ze zijn waakzame poortwachters en krachtige beschermers. Net als de sirena houden ze de wacht bij overgangen en drempels. 

Ze duikt weer op

De sirena lijkt te verdwijnen, maar in de middeleeuwen verschijnt ze opnieuw ten tonele. De Picten houwen in het eerste millennium in Schotland een prachtige dubbelstaartige meermin uit in steen. Haar vissenstaarten kronkelen als een Keltische levensknoop door elkaar, net zoals het haar om haar handen. Door heel Europa worden meerminnen en sirena's op kerken en kerkjes gebeiteld. Daar zetelt ze op prominente plekken: hoog op sluitstenen boven de ingang, op kapitelen, kolommen, in de friezen. Tegelijk met haar verschijnt de groene man op en in de kerken. De groene man wordt gezien als een weergave van de vegetatiegod, de ongetemde wilde natuur die beweging brengt. Wellicht horen ze bij elkaar.

Ook duikt een Noordwest-Europese zuster van haar op: sheela-na-gig. Deze vrouwe lijkt net als de groene man Keltische wortels te hebben. Haar verbeeldingen leiden de aandacht altijd naar haar vagina. De levenspoort wordt tussen opgetrokken knieën opengehouden, waardoor ze op het eerste gezicht op een barende vrouw lijkt. Als je beter kijkt, zie je dat de sheela vaak een uitgemergeld uiterlijk heeft, met een doods gezicht en duidelijk zichtbare ribben. Een oude wijze barende vrouw, dan? Ze is net zo mysterieus als de sirena. 

De sirena voor jou

Gelijk de kronkelende en draaiende vissenstaarten van de meermin van Volterra slingert deze ode aan de sirena van onderwerp naar onderwerp. In mijn onderzoek dwaal ik elke keer af. Ik vind het ook allemaal zo boeiend! Want wist je dat Medusa eigenlijk beschermster betekent, en dat oorsprong van de griffioen misschien wel een dinosaurus is? De groene man en de sheela-na-gig verdienen trouwens ook elk een eigen ode. Voor de zoveelste keer blader ik door de boeken van Selma Sevenhuijsen, en ik realiseer me dat alles met elkaar verbonden is. Elk onderdeel maakt het geheel compleet, en zelfs meer dan dat. Deze keer vind je in het midden van het grootse web de sirena, ook al staat ze nooit op zichzelf of alleen.

Als het gaat over haar betekenis spreekt Selma Sevenhuijsen over een oeroude moedergodin; inwijdster in leven, dood en wedergeboorte; verbindster van werelden; bewaakster van de levenscyclus; gids, voedster en hoedster. Mijn ode wil je uitnodigen eens te mijmeren wat de dubbelstaartige meermin (of een van haar gezellen) voor jou betekent. Wat zie je? Wat roept ze in je op? Wat voor inspiratie of steun vind je? Hopelijk neem je haar wat vaker mee in je gedachten of wordt de dubbelstaartige meermin een geliefde gids en hoedster op je pad.

CW/2026-05

Afbeeldingen:

• Blonde dubbelstaartige meermin - mozaïek, ca. 1213, Basilica di SanGiovanni Evangelista in Ravenna, Italië; foto van internet
• Odysseus vastgebonden aan de mast van zijn schip, terwijl de sirenes komen - detail Griekse vaas, 480-470BCE, gevonden in Vulci, Italië; foto van wikipedia
• Meermin van Zennor op de zijkant van een kerkbank - 15e eeuw, Church of St Senara, Zennor, Cornwall, VK; eigen foto
• Gorgon Medusa - Griekse terracotta dakpan, 540BCE, Tarentine, Zuid-Italië; foto van The Met, New York, VSA
• Triton - artwork by Pier Luigi Berni, Sovana, Italië; eigen foto
• Etruskische broche - goud, 6e eeuw voor Chr, Museo Etrusco in Tarquinia, Italië; eigen foto
• Sirena van Volterra; foto Selma Sevenhuijsen
• Etruskische sfinx - Museo Etrusco in Tarquinia, Italië; eigen foto
• Pictische meermin - gehouwen in steen, tweede helft eerste millinnium, Meigle, Schotland; foto internet
• Dubbelstaartige meermin - replica, basilique Sainte Marie-Madeleine, Vézelay, Frankrijk; eigen foto

Meer meerminnen

• Lees de boeken van Selma Sevenhuijsen: https://selmasevenhuijsen.nl/ ; een samenvattinkje van Selma zelf vind je hier  
• Bekijk de fotoverzameling van dubbelstaartige meerminnen die ik zag
• Bekijk het cadeau met de dubbelstaartige meermin dat ik kreeg

/ | \