Veldstokken van sleedoornhout

In een van de Walk 'n' Talks die ik gaf, vertelde ik over de Ierse stokken van sleedoornhout en waarom ze nou juist van sleedoornhout gemaakt werden. Binnen een week kreeg ik het tijdschrift Landleven onder ogen, editie oktober 2026. Daar stond een artikel in: 'Een veldstok wordt je beste vriend'. John Roosegaarde Bisschop vertelt uitgebreid over het maken van veldstokken... van sleedoornhout. 

Wandelstok of veldstok

In het artikel leer ik dat veldstokken anders zijn dan wandelstokken. Een wandelstok dient om op te leunen tijdens het wandelen, een veldstok is bedoeld voor het ruige veld en het harde werk. Ze zijn langer, waardoor ze makkelijk gebruikt kunnen worden om te porren of de bodem niet te zompig is, om stekelplanten opzij te slaan, of je evenwicht te bewaren bij oneffen terrein.

Bijzonder aan de veldstok is het bovenstuk, bijvoorbeeld een crook of cleek. Schaapherders gebruiken de grotere ronding van de crook voor het vangen van een schaap om de nek, of juist de kleinere ronding van de cleek voor het haken van een poot. Een andere vorm is de thumb-stick, een v-vorm met een holletje voor de duim. Dat ligt heerlijk in de hand. (Op de foto zie je de kop van mijn eigen thumb-stick van hazelaarhout.)

Roosegaarde Bisschop leerde de fijne kneepjes van het vak van Engelse en Schotse stickmakers. Tijdens zijn studie ontdekte hij op oude foto's dat mensen in Nederland vroeger ook met een veldstok op pad gingen. In het artikel wordt nog veel meer verteld, o.a. over oogsten, behandelen en bewerken van de stokken, maar dat kun je uiteraard beter daar lezen.

/ | \

Sleedoorn

Sleedoorn is in Nederland een waardevol onderdeel van struwelen. Het hout is uitermate geschikt voor het maken van veldstokken. Het hout is hard, sterk en duurzaam, en heeft bovendien een mooie donkerroodbruine bast. Behalve voor wandelstokken, eh, veldstokken, wordt het hout gebruikt voor handgrepen van gereedschap en messen, en bij maken van ambachtshoutsnijwerk. Sleedoornhout brandt heet en lang, maar aangezien het in veel landen gezien wordt als fairy tree (een boom omringd door oude plattelandsmagie), zou ik persoonlijk nooit of te nimmer sleedoornhout hakken om op te stoken.

Slee is een oud woord voor pruim. De langzaam rijpende bessen van sleedoorn worden wel geconcentreerde zomerzon genoemd. Ze geven verwarmende en versterkende kracht (wel pas plukken nadat de vorst er overheen gegaan is). Van de bessen worden jam, moes, sap, likeur en jenever gemaakt.

/ | \

Gebruik

In Ierland wordt de shillelagh van sleedoornhout gemaakt: een 'wandel'stok met een ronde knop eraan, waar je flink mee kunt slaan. Ze werden gedragen door leden van de Royal Irish Regiment en werden ook gebruikt voor het uitvechten van een duel. 

In tegenstelling tot het toch wel agressieve gebruik van sleedoorn als shillelagh in Ierland, wordt sleedoornhout in Duitsland gebruikt voor zoutwinning. Zouthoudend water stroomt over enorme gradeerwerken gevuld met bossen fijne sleedoorntakken. Onder invloed van zon en wind verdampt water en het overgebleven opgevangen water heeft een hoger zoutgehalte. Andere mineralen, zoals kalk, blijven op de takken achter, wat de zoutoplossing zuivert. De takkenbossen worden elke vijf tot tien jaar vervangen.

Wat begon als zoutwinning, bleek ook heilzaam te zijn. De ziltige lucht rondom de gradeerwerken heeft een positief effect op neusslijmvliezen en longen. In verschillende kuuroorden zijn gradeerwerken nog steeds in gebruik, zoals te zien op deze foto gemaakt in Bad Münster am Stein in Duitsland.

/ | \

Folklore en dryade

De sleedoorn begon als de krachtige beschermer. Zoals met veel oude wijsheid, werd de sleedoorn in de eeuwen na het jaar nul van positief naar negatief daglicht verschoven. Sleedoorn veranderde in een duivelse boom. De kleuren van de sleedoorn - witte bloesem, zwarte takken - staan voor de balans tussen licht en donker. Als beschermer helpt sleedoorn je om de schaduw aan te kijken.

In de traditie van the Dusty Millers, de Britse bomensjamanen, wordt Sleedoorn omschreven als de veldwachter, die zich strikt aan de regels van de natuur houdt en deze ook streng handhaaft. Een waardevolle en vastbesloten medestander, mits je  overtuigd bent van de juistheid van je zaak.

De sleedoorn staat bekend om zijn scherpe doorns. Wellicht is sleedoorn een van de 'rozenstruiken' die het kasteel van Doornroosje beschermen. En grappig genoeg kan ik me ook voorstellen dat de toverstaf van de dertiende fee van sleedoornhout gemaakt is. De dertiende fee vervloekt Doornroosje uit boosheid dat ze niet door de koning uitgenodigd was voor het feest (hij had namelijk niet voldoende gouden borden voor alle  dertien feeën in het land). Wellicht deed ze dat met in haar hand een toverstaf van sleedoornhout, die zowel zwart als wit in zich draagt.

Geweldig hoe oeroude verhalen van een boom naadloos aansluiten bij de typische kenmerken ervan. 

CW/sept26

/|\